به گزارش پایگاه خبری گنبدی ها، صحرای قره‌قوم (Karakum Desert) که نام آن در زبان ترکی به معنای «شن سیاه» است، حدود ۷۰ درصد از خاک ترکمنستان را در بر گرفته و از بزرگ‌ترین بیابان‌های آسیای میانه به شمار می‌رود. این بیابان از غرب به دریای خزر، از شرق به رود آمودریا، از جنوب به رشته‌کوه‌های کپه‌داغ و از شمال به بیابان قزل‌قوم محدود می‌شود.

اقلیم سخت و نوسان دمایی شدید

قره‌قوم دارای اقلیم بیابانی خشک و بسیار گرم است. دمای هوا در تابستان گاه به ۵۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و در زمستان تا منفی ۲۰ درجه کاهش می‌یابد. میزان بارندگی سالانه بین ۷۰ تا ۱۵۰ میلی‌متر گزارش شده و نرخ تبخیر بسیار بالا، شرایط زیستی را دشوار کرده است.

ویژگی‌های طبیعی و زیستی

بخش عمده این بیابان را تپه‌های ماسه‌ای موسوم به «بارخان» پوشانده و در برخی مناطق نیز دشت‌های رسی و نمکی دیده می‌شود. پوشش گیاهی آن محدود اما سازگار با شوری و خشکی است؛ از جمله گیاه ساکساول، درمنه و سایر گونه‌های شورپسند.

در حوزه جانوری نیز گونه‌هایی همچون شتر دوکوهانه، روباه صحرایی، انواع خزندگان و جوندگان بیابانی در این منطقه زیست می‌کنند و برخی پرندگان مهاجر نیز در فصل‌های خاص در حاشیه آن مشاهده می‌شوند.

کانال قره‌قوم؛ پروژه‌ای بزرگ با پیامدهای منطقه‌ای

یکی از مهم‌ترین طرح‌های مهندسی قرن بیستم در آسیای میانه، «کانال قره‌قوم» است که از دهه ۱۹۵۰ میلادی در دوران اتحاد جماهیر شوروی احداث شد. این کانال با طولی حدود یک‌هزار و ۳۰۰ کیلومتر، آب رود آمودریا را به مناطق مرکزی و غربی ترکمنستان منتقل می‌کند و نقش اساسی در توسعه کشاورزی، به‌ویژه کشت پنبه، و تأمین آب شهرهایی همچون عشق‌آباد داشته است.

با این حال، کارشناسان معتقدند برداشت گسترده آب از آمودریا در کنار سایر عوامل، در کاهش ورودی آب به دریاچه آرال و تشدید بحران زیست‌محیطی این دریاچه نقش داشته است.

«دروازه جهنم»؛ آتشی که خاموش نشد

دهانه گازی «دروازه جهنم» در نزدیکی روستای دروازه، یکی از شناخته‌شده‌ترین جاذبه‌های قره‌قوم است. این گودال بر اثر عملیات حفاری گاز در سال ۱۹۷۱ ایجاد شد و از آن زمان تاکنون شعله‌های گاز طبیعی آن خاموش نشده است. این پدیده اکنون به یکی از مقاصد گردشگری شاخص ترکمنستان تبدیل شده است.

ذخایر عظیم انرژی

قره‌قوم بر روی یکی از بزرگ‌ترین حوزه‌های گازی جهان قرار دارد و ترکمنستان را در شمار کشورهای دارنده ذخایر عمده گاز طبیعی قرار داده است. افزون بر گاز، منابع نفتی و برخی مواد معدنی نیز در این بیابان شناسایی شده‌اند.

پیوند با جاده ابریشم

در گذشته، مسیرهایی از جاده تاریخی ابریشم از حاشیه این بیابان عبور می‌کرد و کاروان‌ها از گذرگاه‌های پیرامونی آن برای ارتباط میان شرق و غرب استفاده می‌کردند.

تأثیرات فرامرزی؛ ریزگردها در گنبدکاووس

در سال‌های اخیر، بخشی از طوفان‌های شن و پدیده ریزگرد در شمال استان گلستان، به‌ویژه در شهرستان گنبدکاووس، با منشأ بیابان‌های ترکمنستان از جمله قره‌قوم مرتبط دانسته شده است. وزش بادهای شدید منطقه‌ای می‌تواند ذرات ماسه و گردوغبار را از این بیابان به سوی مناطق مرزی ایران منتقل کند و موجب کاهش کیفیت هوا، اختلال در فعالیت‌های روزمره و تهدید سلامت شهروندان شود.

کارشناسان محیط‌زیست بر ضرورت همکاری‌های منطقه‌ای میان کشورهای حوزه آسیای میانه برای مدیریت بیابان‌زایی، تثبیت شن‌های روان و کاهش کانون‌های گردوغبار تأکید دارند؛ موضوعی که با توجه به تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی، اهمیت دوچندان یافته است.