شناسنامه یک اثر جهانی

دیوار بزرگ گرگان با نام‌های مختلفی در تاریخ شناخته می‌شود. «مار سرخ» به دلیل رنگ آجرهای به کار رفته در ساخت آن، «دیوار اسکندر» به دلیل باورهای عامیانه و «سد انوشیروان» به مناسبت انتساب به پادشاه مقتدر ساسانی، از جمله این نام‌ها هستند. این دیوار با طولی حدود ۲۰۰ کیلومتر از سواحل دریای خزر در منطقه گمیشان آغاز شده و با گذر از دشت‌های شمالی، تا کوه‌های گلی‌داغ در شمال شرق کلاله ادامه می‌یابد. موقعیت استراتژیک این دیوار به گونه‌ای انتخاب شده که مهم‌ترین گذرگاه طبیعی بین دریای خزر و کوهستان‌های شمال شرقی ایران را تحت کنترل داشته باشد.

شگفتی‌های مهندسی و معماری

مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد برای ساخت این دیوار عظیم، ده‌ها میلیون آجر در کوره‌های متعددی که در طول مسیر دیوار احداث شده بودند، تولید شده است. آجرهای به کار رفته با ابعاد استاندارد ۴۰ در ۴۰ در ۱۰ سانتی‌متر و با ملات گل آهک و ساروج، استحکام قابل توجهی به این بنا بخشیده‌اند. آنچه دیوار گرگان را به شاهکاری مهندسی تبدیل می‌کند، تنها طول و عرض آن نیست، بلکه سیستم دفاعی پیچیده‌ای است که вокруг آن طراحی شده است. این سیستم شامل ۳۸ دژ نظامی، خندق‌های آبرسان، کانال‌های انتقال آب، سد خاکی و قلعه‌های متعدد می‌شد.

کاربرد استراتژیک در دوران باستان

دیوار بزرگ گرگان در قرون پنجم و ششم میلادی و در دوران امپراتوری ساسانی ساخته شد. موقعیت جغرافیایی منطقه گرگان که همواره در معرض تهاجمات اقوام شمالی قرار داشت، ضرورت ساخت چنین دیوار دفاعی عظیمی را توجیه می‌کرد. بر اساس برآوردهای باستان‌شناسان، بین پانزده تا سی هزار سرباز می‌توانستند به طور همزمان در امتداد این دیوار مستقر شوند. این عدد نشان‌دهنده اهمیت بالای این منطقه در سیستم دفاعی ساسانیان است. دیوار برای حدود یک قرن فعال بود، اما به دلایل مختلف از جمله درگیری‌های ساسانیان با امپراتوری روم و سپس تهاجم اعراب، به تدریج متروک شد.

جایگاه در مقایسه با دیگر دیوارهای تاریخی

دیوار بزرگ گرگان طولانی‌ترین دیوار دفاعی باستانی بین اروپای مرکزی و چین محسوب می‌شود. این دیوار حتی از دیوار هادریان و دیوار آنتونین در بریتانیا – که مرزهای شمالی امپراتوری روم را مشخص می‌کردند – نیز طولانی‌تر است. کارشناسان بین‌المللی، این دیوار را “یکی از بلندپروازانه‌ترین و پیچیده‌ترین دیوارهای مرزی جهان” می‌دانند. اگرچه دیوار بزرگ چین از شهرت جهانی بیشتری برخوردار است، اما دیوار گرگان از نظر فنی و مهندسی در بسیاری از جنبه‌ها پیشرفته‌تر طراحی شده است.

دیوار خواهر در کرانه‌های غربی دریای خزر

در سوی دیگر دریای خزر، در شهر دربند جمهوری داغستان روسیه امروزی، استحکامات دفاعی مشابهی از دوران ساسانی به جا مانده است. این دژ و دیوارهای دفاعی که به «دروازه‌های خزر» معروف هستند، در واقع مکمل دیوار گرگان محسوب می‌شوند. این استحکامات نشان می‌دهند که ساسانیان چگونه یک استراتژی دفاعی یکپارچه برای مرزهای شمالی خود طراحی کرده بودند. این سیستم دفاعی دوگانه، امکان کنترل همزمان گذرگاه‌های شرقی و غربی دریای خزر را فراهم می‌آورد.

وضعیت کنونی و امکان بازدید

متأسفانه امروزه بخش اعظم این دیوار تاریخی به دلیل گذشت زمان و عوامل طبیعی در زیر خاک مدفون شده است. با این حال، در چهار نقطه از مسیر دیوار، کارگاه‌های کاوش باستان‌شناسی ایجاد شده که امکان بازدید از این اثر بی‌نظیر را فراهم می‌کند. این محوطه‌ها شامل کارگاه کاوش یاساقالِق، قره دیب، گرگر و ساری سو در شهرستان کلاله می‌باشند. بازدید از این سایت‌های باستان‌شناسی نه تنها فرصتی برای مشاهده یکی از شگفت‌انگیزترین آثار تاریخی ایران فراهم می‌کند، بلکه درک بهتری از عظمت تمدن ایرانی در دوران باستان به بازدیدکنندگان خواهد داد.

سخن پایانی

دیوار بزرگ گرگان به عنوان طولانی‌ترین دیوار آجری جهان، میراثی ماندگار از تمدن کهن ایرانی است که سده‌ها پس از ساخت، همچنان نماد عظمت و قدرت مهندسی ایرانیان به شمار می‌رود. این اثر بی‌نظیر که در دل خاک‌های گلستان آرمیده، نیازمند توجه و حفاظت بیشتری است تا بتواند داستان شکوه و عظمت ایران باستان را برای نسل‌های آینده روایت کند. حفاظت از این اثر نه تنها یک وظیفه ملی، که مسئولیتی فرهنگی در قبال تمدن بشری محسوب می‌شود.

منابع و مآخذ

1. Kiani, M. Y. Gorgan, iv. Archeology (online edition). New York. Retrieved 22 November 2016.

2. Omrani Rekavandi, H., Sauer, E., Wilkinson, T. & Nokandeh, J. (۲۰۰۸). The enigma of the red snake: revealing one of the world’s greatest frontier walls. Current World Archaeology, No. 27, February/March 2008, pp. 12-22.

3. Chaichian, Mohammad (۲۰۱۴). Empires and Walls. Leiden, the Netherlands: Brill. pp. 52–۸۹٫ ISBN 9789004236035.

4. Ball, Warwick (۲۰۱۶). Rome in the East: The Transformation of an Empire. Routledge. p. 365. ISBN 9781317296355.

5. Kleiss, Wolfram (۱۵ December 1999). “Fortifications”. Encyclopædia Iranica. Vol. X, Fasc. 1. pp. 102–۱۰۶٫

6. The Enigma of the Red Snake. Archaeology.co.uk. Archived from the original on 2009-03-11.

7. British Institute of Persian Studies: Linear Barriers of Northern Iran: The Great Wall of Gorgan and the Wall of Tammishe. page 152 + PDF page 33.